Nederland is niet uitgeschakeld door Marokko omdat de strafschoppen verkeerd werden genomen. Nederland werd uitgeschakeld omdat de wedstrijd al vóór de eerste aftrap deels was verloren. Niet op het scorebord, maar op het tactiekbord.

Ronald Koeman koos tegen Marokko voor een systeem met vijf verdedigers. Op zichzelf hoeft daar niets mis mee te zijn. Grote landen schakelen regelmatig over naar een driemanscentrum met twee wingbacks. Maar een dergelijk systeem kent één harde voorwaarde: het middenveld moet de wedstrijd controleren. Dat betekent drie centrale middenvelders en twee aanvallers. Niet andersom.

Koeman koos echter voor vijf verdedigers, slechts twee middenvelders en drie aanvallers. Daarmee ontstond precies het probleem dat iedere trainer kent die ooit met een 5-2-3 heeft gespeeld. Op het middenveld kom je vrijwel voortdurend een man tekort. De afstanden worden groter, de tegenstander krijgt ruimte tussen de linies en de verdediging komt permanent onder druk te staan.

Het gevolg was zichtbaar. Nederland zakte ver terug, leverde het initiatief in en liet Marokko steeds meer geloven dat er iets te halen viel. De ploeg die in de groepsfase juist lof oogstte voor aanvallend voetbal, veranderde plotseling in een elftal dat vooral bezig was met tegenhouden. Dat was geen toeval, maar een rechtstreeks gevolg van de gekozen veldbezetting.

Koeman verdedigde na afloop zijn keuze. Volgens hem leverde de defensieve aanpak minder kansen tegen op en zou hij dezelfde beslissing opnieuw nemen. Dat is zijn goed recht als bondscoach. Maar een bondscoach wordt uiteindelijk niet beoordeeld op zijn overtuiging, maar op het resultaat én op de manier waarop dat resultaat tot stand komt.

Juist dat wringt. Nederland heeft traditioneel zijn grootste successen geboekt door uit te gaan van eigen kracht. Niet door zich aan te passen aan de tegenstander, maar door de tegenstander zich aan Nederland te laten aanpassen. Dat betekent domineren, druk zetten, balbezit houden en creativiteit vanaf het middenveld. Daar horen middenvelders als spil van het elftal bij, niet als sluitpost.

Een systeem met vijf verdedigers is bovendien vaak een psychologisch signaal. Je zegt ermee: "Wij vrezen de kwaliteiten van de tegenstander." Dat hoeft intern nooit zo bedoeld te zijn, maar op het veld straalt het die boodschap wel uit. De tegenstander voelt dat. Het publiek voelt dat. En vaak voelen de eigen spelers het ook.

Marokko verdient alle lof voor de manier waarop het bleef voetballen en uiteindelijk de strafschoppenserie won. De overwinning kwam niet uit de lucht vallen. De Noord-Afrikanen maakten optimaal gebruik van de ruimte die Nederland zelf creëerde door het middenveld prijs te geven. Daar valt niets op af te dingen.

De discussie zal daarom nog lang niet verstommen. Niet omdat Nederland verloor, maar omdat Nederland verloor zonder herkenbaar Nederlands voetbal te spelen. Een nederlaag kun je accepteren. Het opgeven van je eigen identiteit is veel moeilijker te verteren.

Misschien ligt daarin wel de grootste verantwoordelijkheid van een bondscoach. Niet alleen spelers selecteren of wissels doorvoeren, maar een filosofie bewaken. Soms is aanvallen de grootste vorm van verdedigen. Soms is lef de veiligste keuze.

Nederland beschikt vrijwel ieder toernooi over voldoende kwaliteit om vanuit eigen kracht te spelen. Wanneer je dan toch kiest voor een systeem met vijf verdedigers, zorg er dan voor dat het middenveld numeriek sterk genoeg blijft met drie centrale middenvelders. Anders verdedig je niet alleen je eigen doel, maar lever je ook de controle over de wedstrijd uit handen.

En op een wereldkampioenschap is controle vaak het verschil tussen doorgaan en naar huis gaan.